تاريخچه
در سال 1993 فيفا با کمک کمپاني کوکاکولا پيشنهاد روشي براي مقايسه تيم هاي فوتبال (Ranking) را ارائه کردند. در اين روش اين امکان وجود داشت که بتوان بر اساس بازي هاي بين المللي تيمهاي فوتبال مقايسه اي بين آنها انجام شود و امتيازي به هريک داده شود.
پس از گذشت چند سال اين روش محاسباتي توانست ثابت کند که روش قابل قبولي براي مقايسه قدرت تيم هاي فوتبال مي باشد و مي توان به آن استناد کرد. در طول مدت زماني که از اين فرمول Ranking استفاده شده است تغييراتي هم در آن اعمال شده که بر کيفيت مقايسه و بدست آوردن نتيجه درستتر از آن افزوده شده است که در اين مطلب به آن خواهيم پرداخت.
نگاهي به روش محاسبه
جدول فيفا / کوکاکولا مربوط به تمام تيم هاي فوتبال کشورهايي است که عضو فدراسيون بين المللي فوتبال فيفا ميباشند. اين جدول فقط و فقط بر اساس بازي هاي رسمي تيم هاي کشورها و نتايج آن محاسبه
مي شود و به هيچ وجه به نحوه عملکرد تيم هاي فوتبال جوانان يا زنان و ... در کشورها ندارد، فقط فوتبال مردان بزرگسال.
اگر بخواهيم بازي هاي بين المللي را دسته بندي کنيم مي توانيم به موارد زير اشاره کنيم :
- بازيهاي اصلي جام جهاني
- بازيهاي مقدماتي جام جهاني
- جام کنفدراسيون هاي فيفا
- بازي هاي اصلي بين قاره اي
- بازي هاي مقدماتي بين قاره اي
- ديدارهاي دوستانه
محاسبه ليست تيم ها و امتيازات آنها توسط يک برنامه کامپيوتري انجام مي شود. داده هايي که بر اساس آن اين محاسبات انجام مي شود عبارتند از :
- برد ، باخت يا تساوي تيم
- تعداد گل هاي رد و بدل شده
- بازي خانگي بوده يا نه
- وزن بازي و درجه اهميت آن بر اساس ليستي که در پاراگراف قبل آورديم
- وزن قدرت منطقه اي تيم
براي هر تيم تقريبا" مي توان گفت که تنها نتايج هفت بهترين بازي اخير آن وزن کلي تيم را مشخص مي کند و فرمول به گونه اي است که بازي هاي قديمي تر، وزن و ميزان تاثير گذاري خود را روي نتيجه
نهايي از دست مي دهند. بنابراين واضح است که موفقيت هاي اخير هر تيم مي تواند بيشترين تاثير را بر رتبه تيم در جدول داشته باشد. در پايان هر سال دو تيم انتخاب مي شوند. يکي آن تيمي که بهترين
اميتاز را کسب کرده بنام "Team of the Year" و همينطور تيمي که بهترين جهش را در دوازده ماه گذشته داشته است که به آن "Best Mover of the Year" گفته مي شود.
قوانين حاکم بر محاسبات امتياز
بسيار ساده است، تقريبا" همان فرمول هايي که بر يک مسابقه در یک حاکم است. يک تيم مي تواند با توجه به نتايجي که در مسابقات بدست مي آورد، امتياز مشخصي بدست آورد و هر آنکه بيشترين امتياز را بدست آورد در بالاي جدول قراي مي گيرد. اما يک تفاوت عمده ميان اين جدول و جداول رتبه بندي ليگ هاي باشگاهي در اين است که محاسبه امتياز فقط به نتيجه بازي و احيانا" گل هاي رد و بدل شده ندارد. بلکه همانطور که گفتيم به محل انجام شدن بازي، درجه اهميت بازي هم مربوط مي شود. همچنين نکته بسيار مهم آن است که امتياز هر تيم از هر بازي، به قدرت (در واقع همان امتياز) تيم مقابل نيز مربوط مي شود. بنابراين برد مقابل يک تيم قوي به مراتب امتياز يک تيم را از حالي که در مقابل يک تيم ضعيف پيروز مي شود بيشتر بالا مي برد، يعني بر خلاف بازي هاي باشگاهي هر بردي سه امتياز به شما نمي دهد.
محاسبات بر اساس فرمول هاي نسبتا" پيچيده اي انجام مي گيرد و تا قبل از سال 1999 يک برد مي توانست تيم را به اندازه يک تا سه امتياز بالا ببرد اما با تغييراتي که در اين سال در محاسبات Ranking
صورت گرفت، يک برد مي تواند امتياز تيم در جدول را از 10 تا 30 بالا ببرد.
پارامترهای دخیل در محاسبه امتیاز تیم ها
برد ، تساوي يا باخت
در حالت عادي برد امتياز بيشتري از باخت يا تساوي براي يک تيم به ارمغان مي آورد. دو يا سه امتياز براي برد، يک امتياز براي مساوي و صفر امتياز براي شکست. اما اين امتيازها براي اندازگيري توانايي يک تيم در طبقه بندي جهاني کافي نيست، بنابراين معيارهاي ديگري وارد ميدان مي شوند تا امتياز حاصل از يک بازي براي طرفين مشخص شود.
پيروزي تيم بر يک تيم با امتياز کمتر ارزش کمتري دارد تا پيروزي بر يک تيم با ارزش بالاتر يا حتي مساوي. حتي ممکن است شکست يک تيم برابر يک تيم قوي برايش در جول امتياز خوبي به ارمغان بياورد.
يک تفاوت عمده در اين طبقه بندي هنگامي است بازي دو تيم به ضربات پنالتي کشيده مي شود. در اين حالت تيمي که با ضربات پنالتي برنده ميشود همان امتياز برد را تصاحب مي کند و تيمي که با ضربات پنالتي شکست را مي پذيرد امتياز حالت مساوي در جريان بازي عادي را تصاحب مي کند.
گلهاي رد و بدل شده
از جمله فاکتورهاي مهم در کسب امتياز تعداد گلهايي است که در بازي رد و بدل مي شود. تقسيم امتيازهاي يک بازي به ميزان قدرت (امتياز کنوني) تيمها بستگي دارد. بعنوان مثال در بازي يک تيم ضعيف با قوي، گلي که يک تيم ضعيف مي زند امتياز بيشتري دارد تا گلي که تيم قوي به ثمر مي رساند. همچنين فيفا براي تشويق بازي ها به حالت هجومي، ارزش يک گل زده شده را به مراتب بيشتر از يک گل خورده شده - که از امتياز کسر ميشود - براي يک تيم محاسبه مي کند. همچنين اگر بازي به پنالاتي کشيده شود امتيازي که تيم برنده بدست مي آورد فقط بر اساس گلهايي است که در طي بازي رد و بدل شده است.
همچنين در يک بازي ارزش گلي که ابتدا زده مي شود به مراتب بيش از ارزش گلهاي بعدي مي باشد.
در ضمن هرگز امکان ندارد با گل هاي زده بيشتر، بيش از حداکثر امتيازي که فيفا براي برد در نظر گرفته شده است را بتوان کسب کرد. دليل اين امر هم بيشتر به مسائل روانشناسي بر ميگردد، در بازي هايي که پس از گلي هاي ابتدايي برنده گلهاي بيشتري ميزند بيشتر مسائل رواني بر بازي حاکم مي شود تا مسائل فني.
ميزبان يا ميهمان بودن
اينکه تيم در کشور خود بازي کند و يا در يک کشور خارجي ارزش متفاوت دارد. فيفا براي بازي يک تيم در غير از کشور خود يک پاداش کوچک سه امتيازي در نظر مي گيرد. اما در بازيهاي جهاني اين امتياز اضافه به کسي داده نمي شود.
ضريب اهميت يک بازي
هر بازي براي خود يک درجه اهميت دارد که به آن سنگيني خاصي مي دهد. بيشترين درجه اهميت به بازي هاي جام جهاني مربوط شده و کمترين آن به بازي هاي دوستانه مربوط مي شود. فاکتورهاي زير در امتياز بازي ها در نظر گرفته مي شود يعني آنکه براي فيفا ارزش يک بازي مقدماتي بين قاره اي 50% بيش از يک بازي دوستانه مي باشد.
| نوع بازي | وزن |
| دوستانه | 1.00 |
| مقدماتي بين قاره اي | 1.50 |
| مقدماتي جام جهاني | 1.50 |
| بين قاره اي | 1.75 |
| جام کنفدراسيون ها | 1.75 |
| جام جهاني | 2.00 |
ضريب اهميت منطقه اي تيم ها
پر واضح است که وضعيت و توانايي تيم هاي فوتبال در قسمت هاي مختلف جهان متفاوت مي باشد. براي در نظر گرفتن اين توانايي ها و محاسبه آن، فيفا براي کنفدراسيون هاي مختلف وزن هايي را در نظر گرفته است. اين وزن در پايان هر سال از طريق فيفا تهيه مي شود که بر اساس ميزان راهيابي تيم هاي هر کنفدراسيون به بازيهاي جهاني است.
اما اين محاسبات مربوط به توانايي کنفدراسيون ها بر اساس نتايج تمام بازي ها و تيم ها نيست بلکه به بازي هايي مربطو مي شود که بهتيرن 25% از تيم هاي يک قاره - حداقل 5 تيم - با ساير قاره ها مي باشد. البته روش اين محاسبه جاي اشکال زياد دارد چرا که اگر تيم قوي يک کنفدراسيون ضيعف با تيم ضعيف يک کنفدراسيون قوي بازي کند و صاحب برد شود مي تواند امتيازها را به ضرر کنفدراسيون قوي پايين بياورد.
اما اينبار وزن مسابقه بصورت ميانگين وزن کنفدراسيون ها مطابق جدول زير محاسبه مي شود. بعنوان مثال اگر يک تيم از اروپا با يک تيم از آسيا بازي کند وزن بازي معادل ميانگين اعداد 1.00 و 0.93 يعني 0.965 خواهد بود. جدول زير وزن کنفدراسيون ها را براي سال 2004 نمايش مي دهد.
| کنفدراسيون | وزن |
شرح |
| UEFA | 1.00 | اروپا |
| CONMEBOL | 0.99 | آمریکای جنوبی مانند برزیل، پرو، اوروگوئه، شیلی و ... |
| CAF | 0.94 | آفریقا |
| COCACAF | 0.94 | آمریکای شمالی و کاراییو مانند ایالات متحده، مکزیک، کاستاریکا و ... |
| AFC | 0.93 | آسیا |
| OFC | 0.93 | اقیانوسیه |
تقسیم امتیاز در جدول برای تیم های قوی و ضعیف
1 - نمره ای که پس از بازی برای برد، تساوی یا شکست حاصل می کند
2 - نمره ای که برای گلهای زده کسب می کند
3 - نمره ای که برای گلهای خورده از او کسر می شود
4 - پاداش اینکه تیم میهمان تیم دیگر باشد
5 - ضریب یا وزن نوع بازی
6 - ضریب یا وزن فدراسیونی که تیم زیر نظر آن می باشد
در اینجا قبل از ارائه یک مثال ساده نحوه محاسبه امتیاز، اضافه می کنیم که فیفا امتیازهای منفی یک تیم را به صفر منتقل می کند تا کسر امتیاز حالت تنبیه نداشته باشد.
مثال واقعی شماره یک
تا بحال راجع به موضوع محاسبه امتیاز تیم ها بحث کردیم و بطور مفهومی متوجه شدیم که فیفا برای محاسبه چه مواردی را در نظر می گیرد. می خواهیم بطور ساده دو تیم با قدرت های مختلف را در جدول
امتیازهای فیفا بررسی کنیم. فرض می کنیم که تیم ها با قدرتهای متفاوتی هستند و در یک مسابقات دوستانه بازی میکنند. همچنین برای سادگی ضرایب مربوط به کنفدراسیون یا میهمان بودن را برای هر سه تیم
معادل یک (یعنی بدون اثر) در نظر میگیریم. البته به منظور جلوگیری از پیچیدگی مطالب در حال حاضر فقط به ذکر نتایج امتیاز ها اکتفا می کنیم و از تشریح نحوه محاسبه خودداری می کنیم.
فرض کنید که قبل از شروع مسابقات امتیاز تیم ها به اینصورت باشد:
همانطور که مشاهده می شود تیم A از تیم B معادل 130 امتیاز بیشتر دارد و به عبارتی قویتر می باشد. در جریان یک مسابقه با تیم B ممکن است سه حالت رخ دهد برد، تساوی و باخت اگر فرض کنیم که به ترتیب
با نتایج 1-3 ، 2-2 و 3-1 حاصل شده باشد جدول زیر را خواهیم داشت :
| |
B : A |
B : A |
B : A |
| |
3 : 1 |
1 : 3 |
2 : 2 |
| امتیاز نتیجه بازی |
+17.4 |
+2.6 |
-2.6 |
+22.6 |
+7.4 |
+12.6 |
| گلهای تیم A |
+5.4 |
-3.6 |
+2.3 |
-1.6 |
+4.1 |
-2.7 |
| گلهای تیم B |
-1.8 |
+2.7 |
-4.1 |
+6.2 |
-3.1 |
+4.7 |
| جمع |
+21.0 |
+1.7 |
(0.00) |
+27.2 |
+8.4 |
+14.6 |
به این جدول دقت کنید، دو سطر اول در سه حالت برد، شکست و تساوی نتایج بازی را نمایش می دهد و سطرهای بعدی امتیازهایی که تیم در نتیجه حاصل از بازی یا گلهای زده و خورده شده را بدست می
آورد، نشان می دهد.
جدول نشان می دهد که هنگامی که تیم A با نتیجه 3 بر 1 پیروز می شود در مجموع 21.0 امتیاز بدست می آورد. در حالی که اگر تیم B با همان نتیجه تیم A را ببرد امتیاز کلی معادل 27.2 بدست خواهد
آورد. همچنین دقت کنید در حالت تساوی امتیازی که تیم B بدتس می آورد (14.6) به مراتب بیشتر است از امتیاز تیم A. از دیگر نکات جالب این جدول آن است که تیم B با وجود شکست سه بر یک در
برابر تیم A امتیازی معادل 1.7 بدست می آورد.
همچنین نکته جالب دیگری که در همین مطلب به آن اشاره کردیم آنکه اگر امتیاز یک تیم زیر صفر شود آنرا به سطح صفر بالا می آوریم. به حالتی که تیم A بازی را به تیم B واگذار می کند دقت کنید. جمع
امتیازات تیم A در این حالت معادل -4.4 می شود که در جدول صفر حساب می شود. این نشان می دهد که حتی اگر تیم A با نتایجی بدتر از 3 بر 1 از تیم B شکست می خورد تغییر خاصی در امتیاز صفر
آن از این بازی حاصل نمی شد.